దేశ చరిత్రలోనే అత్యంత వీరోచితమైన అధ్యాయం తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటం (1946-1951). నిజాం నవాబు మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ నిరంకుశ పాలన, దొరల గడీల దౌర్జన్యాలు, వెట్టి చాకిరీపై నాడు నిరుపేద రైతాంగం తిరగబడింది. కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ, ఆంధ్ర మహాసభ నాయకత్వంలో సాగిన ఈ పోరాటం నిరంకుశత్వానికి చరమగీతం పాడింది.

​కీలక ఘట్టాలు – విశేషాలు

​తొలి అమరుడు దొడ్డి కొమురయ్య: 1946 జూలై 4న కడవెండిలో విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ గూండాల కాల్పుల్లో కొమురయ్య అమరుడవడంతో ఉద్యమం ఉవ్వెత్తున లేచింది.

​చాకలి ఐలమ్మ వీరత్వం: భూమి కోసం దొరల అన్యాయాన్ని ఎదిరించి నిలబడి ఉద్యమానికి స్ఫూర్తిగా నిలిచారు.

​గ్రామ రాజ్యాల స్థాపన: రజాకార్ల దాడులను ఎదుర్కొంటూ 4,000 గ్రామాల్లో 'గ్రామ రాజ్యాలు' ఏర్పాటయ్యాయి. పేదలకు 10 లక్షల ఎకరాల భూమిని పంపిణీ చేశారు.

​చారిత్రక పరిణామం: 1948 'ఆపరేషన్ పోలో' తర్వాత కూడా కొనసాగిన పోరాటం, 1951 అక్టోబర్ 25న ముగిసింది. 4,000 మందికి పైగా వీరులు ప్రాణాలర్పించారు.

​రావి నారాయణరెడ్డి, పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, మల్లు స్వరాజ్యం వంటి నేతల సారథ్యంలో సాగిన ఈ ఉద్యమం.. దేశంలో వెట్టి చాకిరీ రద్దుకు, భూసంస్కరణలకు ప్రధాన పునాదిగా నిలిచింది. నేటికీ అనేక పోరాటాలకు చెరగని స్ఫూర్తినిస్తోంది.