మూడేళ్ల నిబంధనకు సవరణ.. 2002 నుంచి 2025 వరకు సాగిన న్యాయపోరాటానికి కొత్త మలుపు

న్యూఢిల్లీ: దిగువ న్యాయవ్యవస్థలో సివిల్ జడ్జి (జూనియర్ డివిజన్)గా నియామకం పొందేందుకు అవసరమైన న్యాయవాద వృత్తి అనుభవంపై సుప్రీంకోర్టు కీలక నిర్ణయం తీసుకుంది. ఇప్పటివరకు అమల్లో ఉన్న మూడేళ్ల ప్రాక్టీస్ నిబంధనను ఏడాదికి తగ్గిస్తూ శుక్రవారం ఇచ్చిన తాజా తీర్పు దేశవ్యాప్తంగా న్యాయ విద్యార్థులు, యువ న్యాయవాదులు, జ్యుడీషియల్ సర్వీసెస్‌కు సిద్ధమవుతున్న అభ్యర్థుల్లో ఆసక్తి రేపింది. అయితే కోర్టు ఒకేసారి ప్రాక్టీస్ ప్రాముఖ్యతను పూర్తిగా తొలగించకుండా, ఎంపికైన అభ్యర్థులకు అదనపు శిక్షణ, లా క్లర్క్‌షిప్‌ను తప్పనిసరి చేసింది.

ఈ తీర్పు వెనుక దాదాపు రెండు దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న న్యాయపరమైన పరిణామాలు ఉన్నాయి. 2002లో సుప్రీంకోర్టు తీసుకున్న నిర్ణయం ద్వారా న్యాయ విద్య పూర్తిచేసిన అభ్యర్థులు నేరుగా దిగువ న్యాయవ్యవస్థలో ప్రవేశించేందుకు మార్గం ఏర్పడింది. అప్పట్లో యువ న్యాయవాదులకు న్యాయ సేవల్లోకి త్వరగా ప్రవేశించే అవకాశం కల్పించడమే కాకుండా, న్యాయవ్యవస్థలో ఖాళీలను భర్తీ చేయడానికి కూడా ఇది ఉపయోగపడింది. అయితే కాలక్రమేణా న్యాయమూర్తులకు కోర్టు ప్రాక్టీస్‌పై ప్రత్యక్ష అవగాహన అవసరమనే వాదన బలపడింది.

2025లో మూడేళ్ల నిబంధన పునరుద్ధరణ:

ఈ నేపథ్యంలో 2025 మే 20న All India Judges’ Association v. Union of India వ్యవహారంలో సుప్రీంకోర్టు కీలక తీర్పు వెలువరించింది. సివిల్ జడ్జి (జూనియర్ డివిజన్) పోస్టుకు నేరుగా నియమితులయ్యే అభ్యర్థులకు కనీసం మూడేళ్ల న్యాయవాద వృత్తి అనుభవం తప్పనిసరిగా ఉండాలని స్పష్టం చేసింది. ఈ నిర్ణయం ద్వారా 2002లో తీసుకున్న భిన్నమైన విధానాన్ని సుప్రీంకోర్టు తిరస్కరించింది. న్యాయమూర్తిగా పనిచేసే వ్యక్తికి కేవలం న్యాయపరమైన సిద్ధాంత జ్ఞానం మాత్రమే కాకుండా, కోర్టు వాతావరణం, కేసుల నిర్వహణ, వాదనలు, సాక్ష్యాల పరిశీలన వంటి అంశాలపై ప్రాక్టికల్ అవగాహన ఉండాలని కోర్టు అభిప్రాయపడింది.

2025 తీర్పు తర్వాత మూడు సంవత్సరాల ప్రాక్టీస్ నిబంధనపై న్యాయ విద్యార్థులు, యువ న్యాయవాదులు, పలు వర్గాల నుంచి అభ్యంతరాలు వ్యక్తమయ్యాయి. న్యాయ విద్య పూర్తిచేసిన వెంటనే జ్యుడీషియల్ సర్వీసెస్‌కు వెళ్లాలనుకునే అభ్యర్థులకు మూడు సంవత్సరాల నిరీక్షణ కాలం ఏర్పడుతుందని, ముఖ్యంగా ఆర్థికంగా వెనుకబడిన యువ న్యాయవాదులకు ఇది భారంగా మారవచ్చని వాదనలు వచ్చాయి. అదే సమయంలో న్యాయమూర్తులుగా ఎంపికయ్యే ముందు ప్రాక్టికల్ అనుభవం అవసరమనే అభిప్రాయానికి కూడా బలమైన మద్దతు లభించింది.

పునఃపరిశీలనకు దారితీసిన అంశాలు:

2025 తీర్పుపై పునఃపరిశీలన పిటిషన్లు దాఖలయ్యాయి. 2026లో ఈ అంశాన్ని సుప్రీంకోర్టు మరోసారి పరిశీలించింది. యువ న్యాయవాదులు, ముఖ్యంగా మహిళా అభ్యర్థులు ఎదుర్కొనే సమస్యలు, న్యాయ సేవల్లోకి ప్రతిభావంతులైన యువత ప్రవేశంపై మూడు సంవత్సరాల నిబంధన చూపే ప్రభావం వంటి అంశాలు విచారణ సందర్భంగా చర్చకు వచ్చాయి. శిక్షణ ఆధారిత ప్రత్యామ్నాయ విధానాన్ని కూడా పరిశీలించారు.

తాజా తీర్పులో సుప్రీంకోర్టు పూర్తిగా తన 2025 నిర్ణయం నుంచి వెనక్కి తగ్గలేదు. న్యాయవాద వృత్తి అనుభవం అవసరమేనని కొనసాగిస్తూ, మూడేళ్ల ప్రాక్టీస్‌ను ఒక సంవత్సరానికి పరిమితం చేసింది. అంటే భవిష్యత్తులో న్యాయ సేవల్లోకి ప్రవేశించే అభ్యర్థికి కనీసం ఒక సంవత్సరం యాక్టివ్ లీగల్ ప్రాక్టీస్ ఉండాలి. ఈ విధానం కొత్త న్యాయమూర్తులకు ప్రాక్టికల్ అనుభవం కల్పించడంలోనూ, యువ న్యాయవాదులకు అవకాశాలు కల్పించడంలోనూ సమతుల్యత సాధించే ప్రయత్నంగా కనిపిస్తోంది.

ఎంపికైన తర్వాత రెండేళ్ల శిక్షణ:

తాజా విధానంలో మరో ముఖ్యమైన మార్పు ఉంది. కేవలం ఏడాది ప్రాక్టీస్‌తో పరీక్షకు హాజరై ఎంపికైనంత మాత్రాన వెంటనే స్వతంత్రంగా న్యాయమూర్తిగా బాధ్యతలు చేపట్టే అవకాశం ఉండదు. ఎంపికైన అభ్యర్థులు ముందుగా ఒక సంవత్సరం పాటు రాష్ట్ర జ్యుడీషియల్ అకాడమీలో ఇంటెన్సివ్ శిక్షణ పొందాలి. అనంతరం మరో ఏడాది నిర్మిత లా క్లర్క్‌షిప్ పూర్తి చేయాలి. ఈ క్లర్క్‌షిప్‌లో ఆరు నెలలు జిల్లా న్యాయమూర్తి లేదా హయ్యర్ జ్యుడీషియల్ సర్వీస్ అధికారుల పర్యవేక్షణలో, మరో ఆరు నెలలు హైకోర్టు సిట్టింగ్ జడ్జి పర్యవేక్షణలో పనిచేయాల్సి ఉంటుంది.

దీంతో గతంలో మూడు సంవత్సరాల ప్రాక్టీస్ ద్వారా పొందాల్సిన అనుభవంలో మిగిలిన భాగాన్ని శిక్షణ, క్లర్క్‌షిప్ ద్వారా భర్తీ చేసే విధానాన్ని సుప్రీంకోర్టు రూపొందించింది. సిద్ధాంతపరమైన జ్ఞానంతో పాటు ప్రత్యక్ష న్యాయపరమైన అనుభవం కూడా ఉండేలా ఈ విధానం రూపొందించబడింది.

2027 ఏప్రిల్‌ నుంచి కొత్త నిబంధన:

తాజా తీర్పు ప్రకారం 2027 ఏప్రిల్ 1 తర్వాత జారీ అయ్యే జ్యుడీషియల్ సర్వీస్ నోటిఫికేషన్లకు ఏడాది యాక్టివ్ ప్రాక్టీస్ నిబంధన వర్తించనుంది. ప్రాక్టీస్ వాస్తవంగా నిర్వహించారా లేదా అన్నది ధృవీకరించే విధంగా ప్రాక్టీస్ సర్టిఫికేషన్ వ్యవస్థ ఉండాలని కూడా కోర్టు సూచించింది.

అయితే ఇప్పటికే న్యాయ విద్య పూర్తి చేసి జ్యుడీషియల్ సర్వీసెస్ కోసం ఎదురుచూస్తున్న అభ్యర్థులకు సుప్రీంకోర్టు మార్పిడి కాలాన్ని కల్పించింది. 2025 మే 20 నుంచి 2027 మార్చి 31 వరకు వెలువడే సంబంధిత నోటిఫికేషన్లకు ముందస్తు ప్రాక్టీస్ నిబంధన నుంచి మినహాయింపు ఉంటుంది. ఈ కాలంలో ఎంపికయ్యే అభ్యర్థులను ప్రత్యేక శిక్షణా విధానంలో ట్రైనీ జ్యుడీషియల్ ఆఫీసర్లుగా తీర్చిదిద్దనున్నారు.

యువ న్యాయవాదులకు కొత్త అవకాశం:

తాజా తీర్పుతో న్యాయ విద్య పూర్తి చేసిన యువతకు జ్యుడీషియల్ సర్వీసెస్‌లోకి ప్రవేశించే మార్గం కొంత సులభతరం కానుంది. మూడేళ్ల అనుభవం కోసం వేచి ఉండాల్సిన పరిస్థితి తగ్గి, ఏడాది ప్రాక్టీస్‌తోనే భవిష్యత్తులో పరీక్షకు అర్హత పొందే అవకాశం లభించనుంది. అదే సమయంలో ఎంపికైన తర్వాత రెండేళ్ల శిక్షణ, క్లర్క్‌షిప్ కారణంగా న్యాయమూర్తిగా బాధ్యతలు స్వీకరించే ముందు అవసరమైన ప్రాక్టికల్ పరిజ్ఞానం పొందే అవకాశం ఉంటుంది.

అయితే ఈ మార్పు వల్ల న్యాయవాద వృత్తి నుంచి న్యాయవ్యవస్థలోకి వచ్చే అభ్యర్థుల నాణ్యతపై భవిష్యత్తులో ఎలాంటి ప్రభావం ఉంటుందన్నది పరిశీలించాల్సిన అంశంగా మిగిలింది. 2025లో సుప్రీంకోర్టు మూడేళ్ల అనుభవం అవసరమని చెప్పిన ప్రధాన కారణం న్యాయమూర్తులకు ప్రాక్టికల్ అనుభవం అవసరమనే భావన. తాజా తీర్పు ఆ సూత్రాన్ని పూర్తిగా తిరస్కరించకుండా, అనుభవాన్ని ఒక సంవత్సరం ప్రాక్టీస్‌తో పాటు శిక్షణ, క్లర్క్‌షిప్ ద్వారా అందించే కొత్త నమూనాను తీసుకొచ్చింది.

అందువల్ల “జడ్జి కావాలంటే ఏడాది ప్రాక్టీస్ చాలు” అనేది తీర్పులోని ఒక భాగం మాత్రమే. అసలు మార్పు ఏమిటంటే—ఒక సంవత్సరం ప్రాక్టీస్ + ఒక సంవత్సరం జ్యుడీషియల్ అకాడమీ శిక్షణ + ఒక సంవత్సరం నిర్మిత లా క్లర్క్‌షిప్ ద్వారా కొత్త న్యాయమూర్తులను తీర్చిదిద్దే విధానం. 2002లో నేరుగా ప్రవేశం, 2025లో మూడేళ్ల ప్రాక్టీస్, 2026లో ఏడాది ప్రాక్టీస్‌తో పాటు శిక్షణ అనే పరిణామాలను చూస్తే, న్యాయవ్యవస్థలో ప్రవేశానికి యువతకు అవకాశం, అదే సమయంలో న్యాయ అనుభవం—ఈ రెండింటి మధ్య సమతుల్యత సాధించడమే సుప్రీంకోర్టు తాజా తీర్పు ప్రధాన లక్ష్యంగా కనిపిస్తోంది.