నల్గొండజిల్లా పానగల్ గ్రామంలో 800 సంవత్సరాల చరిత్ర కలిగిన ఛాయా సోమేశ్వరాలయం శాస్త్రీయ అద్భుతాలకు నిలయం. గర్భగుడిలో శివలింగంపై రోజంతా స్థిరంగా పడేస్తంభ నీడ శతాబ్దాలుగా రహస్యంగా ఉండి, ఇప్పుడు ఫిజిక్స్ లెక్చరర్ మనోహర్ గౌడ్ పరిశోధనతో వెలుగులోకి తెచ్చాడు. కుందూరు చోళులు, కాకతీయుల కాలంలో నిర్మితమైన ఈ త్రికూటాలయం వాస్తుశాస్త్రం, భౌతిక శాస్త్రం సమ్మేళనానికి చిహ్నం.

ఆలయ చరిత్ర: 11-12 శతాబ్దాల్లో కందూరు చాళుక్య రాజు ఉదయ భానుడు నిర్మించిన ఈ ఆలయం పశ్చిమ చాళుక్యులు, కుందూరు చోళులు, కాకతీయుల కళాశైలిని ప్రతిబింబిస్తుంది. నల్గొండ బస్ స్టేషన్ నుంచి 4 కి.మీ., నేషనల్ హైవేకు 15 కి.మీ. దూరంలో ఉదయ సముద్రం ఒడ్డున ఉంది. మూడు గర్భగుళ్లు (తూర్పు, పడమర, ఉత్తరం), ఎనిమిది స్తంభాలు, సిమెట్రిక్ నిర్మాణంతో త్రికూటాలయంగా ప్రసిద్ధి. 1290లో కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుడి శాసనం ఇక్కడ లభించింది.

నీడ రహస్యం: గర్భగుడిలో పడమర గుళ్లో శివలింగంపై ఉదయం-సాయంత్రం స్థిర స్తంభ నీడ పడుతుంది. సూర్య కదలికతో సంబంధం లేకుండా కదలకపోవటం అద్భుతం. ఏ స్తంభ నీడో తెలియకపోవటం మరోఆశ్చర్యం – ముట్టితే చేయి నీడ పడదు. ఈ మిస్టరీని 4 ఏళ్ల పరిశోధనతో మనోహర్ (సూర్యాపేట, శ్రీ వెంకటేశ్వర పిజీ కాలేజ్ లెక్చరర్) చేధించాడు.

మనోహర్ పరిశోధన : స్నేహితుడు కోడి శ్రీనివాస్ ప్రోత్సాహంతో ప్రారంభమైన పరిశోధనలో ఆలయ నిర్మాణాన్ని అణువణువుగా కొలిచాడు. థర్మాకోల్ గుళ్లు, కొవ్వొత్తుల స్తంభాలతో మోడల్ తయారుచేసి, టార్చ్‌లైట్‌తో కాంతి ప్రయోగాలు చేశాడు. కనుగొన్నది: నీడ నాలుగు స్తంభాలది, తూర్పు గుడి పక్కన రెండు వైపుల నుంచి కాంతి పరిష్కేపణ (refraction) ద్వారా శివలింగంపై పడుతుంది. పడమర గుడికి ప్రత్యేక డిజైన్, తూర్పులో విగ్రహాలు, ఉత్తరానికి దక్షిణ ఖాళీతో నీడ పడమరకు మాత్రమే.

పూజలు, పర్వదినాలు: ప్రతిరోజూ ఉదయ-మధ్యాహ్న-సాయంత్ర అర్చనలు, సోమవారాలు అభిషేకాలు. మాఘోత్సవం, శ్రావణం, కార్తీక మాసం, మహాశివరాత్రి రుద్రాభిషేకాలు, దీపారాధనలు జరుగుతాయి. ఆలయం శిథిలావస్థలో ఉండటం బాధాకరం – పురావస్తు శాఖ పరిరక్షణ అవసరం.ఈఆలయం కళాత్మక భౌతిక శాస్త్రానికి నిదర్శనం. మనోహర్ కనుగొన్నట్లు ఆమోదించిన ఆర్కియాలజీ అధికారి శివనాగిరెడ్డి ప్రశంసించారు. TV9 ప్రసారం జరిగిన ఈ అద్భుతం తెలంగాణ సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని ప్రపంచానికి చాటుతుంది. పర్యాటకులు సందర్శించి ఆనందించాలి.