"ధర్మ గాథల ప్రయాణం: బౌద్ధం నుంచి మహాకావ్యాల వరకు" -

 బౌద్ధం అనేది కేవలం తత్వశాస్త్రం కాదు. అది మనిషి అనుభవించిన దుఃఖాన్ని, దానికి కారణాన్ని, విముక్తి మార్గాన్ని ప్రజలకు చేరవేయాలన్న ప్రయత్నం. ఈ ప్రయత్నంలో బౌద్ధ సంఘం మొదటి నుంచే ఒక విషయం అర్థం చేసుకుంది. తత్వాన్ని నేరుగా చెప్పితే అందరికీ అర్థం కాదు. అదే భావాన్ని పద్యం, కథ, ఉపమానం రూపంలో చెబితే అది మనసులో నిలుస్తుంది.

అందుకే ప్రాచీన బౌద్ధ సాహిత్యంలో పద్యరూపమే ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ధమ్మపద, సుత్తనిపాత, తెరగాథ, తెరిగాథ వంటి గ్రంథాలు ధర్మాన్ని కవిత్వ రూపంలో ప్రజలకు చేరవేశాయి. ఇవి సంఘంలో ధమ్మస్మరణ కోసం పఠించబడిన వచనాలు. ఇక్కడ కవిత్వం అలంకారం కాదు. అది ధర్మాన్ని ప్రజల హృదయానికి చేరవేసే సాధనం. ఈ సంప్రదాయం తరువాత కాలంలో మరింత విస్తరించింది. బుద్ధుని గుణాలు అయిన కరుణ, ప్రజ్ఞ, శీల, త్యాగం లాంటివి సూటిగా తత్వభాషలో చెప్పడం కష్టం. అందుకే బౌద్ధ సంప్రదాయం వాటిని కథలుగా, పాత్రలుగా, కావ్యాలుగా ప్రజలకు చూపించింది. మహాయాన కాలంలో బోధిసత్వ భావన ఈ విధంగానే రూపుదిద్దుకుంది. ఈ నేపథ్యంలో బౌద్ధ సాహిత్య చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన పేరు కనిపిస్తుంది. భదంత కవి అశ్వఘోష. సాధారణ శకం 1–2 శతాబ్దాల మధ్య కాలానికి చెందిన ఈ బౌద్ధ సన్యాసి, సంస్కృత భాషలో ధర్మాన్ని కావ్య రూపంలో వ్యక్తపరిచిన తొలి ప్రముఖ ఆచార్యుల్లో ఒకరు.

అశ్వఘోష్ రచించిన బుద్ధచరితం ఒక జీవితచరిత్ర మాత్రమే కాదు. అది గృహత్యాగం, దుఃఖ సత్యం, తృష్ణ మూలం, నిర్వాణ మార్గం వంటి బౌద్ధ తత్వాలను కావ్యంగా మలిచిన గ్రంథం. ఇందులో బుద్ధుడు దైవ అవతారంగా కాదు. ఆలోచించే, కరుణ చూపించే, బాధను అర్థం చేసుకునే ఒక మనిషిగా కనిపిస్తాడు. ఈ దృక్కోణమే బౌద్ధ ధర్మపు అసలైన ఆత్మ.

అశ్వఘోష్ ధర్మ ప్రచారానికి కేవలం కావ్యమే కాదు, నాటక రూపాన్ని కూడా ఉపయోగించాడు. నాటకం ప్రజలతో నేరుగా మాట్లాడుతుంది. తర్కం, భావోద్వేగం, సామాజిక వాస్తవికత ఈ మూడు కలిసి ధర్మాన్ని సమాజానికి చేరవేస్తాయని ఆయన రచనల ద్వారా తెలుస్తుంది. ఈ సంప్రదాయం తరువాత మధ్య ఆసియా, చైనా ప్రాంతాల బౌద్ధ సాహిత్యంపై ప్రభావం చూపింది. ముఖ్యంగా గమనించాల్సిన విషయం ఏమిటంటే, బౌద్ధ కావ్య సంప్రదాయం తరువాత కాలంలో కల్పించబడినది కాదు. అది మొదటి నుంచే ధర్మాన్ని నిలబెట్టిన శక్తి. ధర్మాన్ని ఆలోచనగా మాత్రమే కాక, అనుభూతిగా ప్రజలకు అందించిన మార్గం.

బుద్ధుడు మానవ ఆదర్శాన్ని చూపించాడు. అశ్వఘోష్ ఆ ఆదర్శాన్ని సాహిత్యంగా మలిచాడు. అందుకే బౌద్ధంలో కావ్య సంప్రదాయం అనేది అలంకారం కాదు. అది ధర్మం బతికే విధానం. బౌద్ధంలో పద్య గాథలుగా ప్రారంభమైన ఈ సంప్రదాయం అక్కడితో ఆగిపోలేదు. కాలం మారినకొద్దీ, రాజకీయ పరిస్థితులు మారినకొద్దీ, ఈ సాహిత్య సంపద కొత్త దిశలో ప్రయాణం ప్రారంభించింది. సాధారణ శకం మొదటి శతాబ్దాల నుంచి బౌద్ధం భారతదేశంలో విస్తృతంగా ప్రజల్లోకి వెళ్లింది. ధర్మ బోధ ప్రజల భాషలో, ప్రజల భావంలో చెప్పబడింది. అశ్వఘోష్ వంటి కవులు సంస్కృతాన్ని కూడా ధర్మ ప్రచారానికి ఉపయోగించారు. ఈ దశలో సంస్కృతం ఒక మత భాష కాదు. అది ఒక సాహిత్య భాష మాత్రమే.

క్రమంగా రాజకీయ ఆశ్రయం తగ్గిన తరువాత, బౌద్ధ మఠాలు, విద్యా కేంద్రాలు బలహీనపడ్డాయి. కానీ బౌద్ధ సాహిత్యం అంతరించిపోలేదు. అది ప్రజల మధ్య కొనసాగింది. కథల రూపంలో, కావ్యాల రూపంలో, గాథల రూపంలో అది జీవించింది.

ఇక్కడే ఒక ముఖ్యమైన మార్పు జరిగింది. బౌద్ధ కావ్యాల్లో ఉన్న కథా నిర్మాణం, పద్య శైలి, నైతిక సందేశం ఇతర సంప్రదాయాల చేత స్వీకరించబడింది. జాతక కథలు దీనికి స్పష్టమైన ఉదాహరణ. మొదట ఇవి బుద్ధుని పూర్వజన్మ కథలు. తరువాత కాలంలో అదే కథా నిర్మాణం ఇతర పాత్రలపై వర్తింపజేయబడింది. బోధిసత్వుల లక్షణాలు కూడా ఇదే విధంగా మారాయి. కరుణ, లోకమంగళం, త్యాగం వంటి గుణాలు ముందుగా బోధిసత్వ ఆదర్శంగా కనిపించాయి. తరువాత కాలంలో ఈ గుణాలే ఇతర దేవతా పాత్రలకు ఆపాదించబడ్డాయి. పేర్లు మారాయి. కథా నేపథ్యం మారింది. కానీ గుణాల మూలం మాత్రం అదే.

ఇదే సమయంలో సంస్కృత కావ్య సంప్రదాయం బలపడింది. మహాకావ్యాల శైలి, నాటక నిర్మాణం, అలంకార సిద్ధాంతం అభివృద్ధి చెందాయి. ఈ సాహిత్య ప్రపంచంలో బౌద్ధ కావ్యాలు ముందే ఉన్న పునాదిగా పనిచేశాయి. కొత్తగా రూపొందిన గ్రంథాలు బౌద్ధ మూలాల్ని ప్రత్యక్షంగా చెప్పకపోయినా, శైలి పరంగా వాటి ప్రభావాన్ని మోస్తూనే ఉన్నాయి. ఇలా బౌద్ధ సాహిత్యం మెల్లగా ఒక కొత్త గుర్తింపులో కలిసిపోయింది. బుద్ధుడు ఒక తాత్విక గురువుగా కాక, ఒక అవతార భావనలోకి తీసుకురాబడ్డాడు. బోధిసత్వులు దేవతలుగా రూపాంతరం చెందారు. ధర్మ బోధ కథలు పురాణ కథలుగా మారాయి.

ఇది అకస్మాత్తుగా జరిగిన మార్పు కాదు. శతాబ్దాల పాటు సాగిన సాంస్కృతిక సమీకరణ. బౌద్ధ పద్య గాథలు తమ మూల స్వరూపాన్ని కోల్పోయినా, వాటి నిర్మాణం, భావం, కథన శైలి మాత్రం కొనసాగింది. ఆ కొనసాగింపే తరువాత కాలంలో హిందూ సాంప్రదాయ సాహిత్యంగా గుర్తించబడింది. అందుకే ఒక విషయం స్పష్టంగా చెప్పాలి. బౌద్ధ కావ్య సంప్రదాయం అంతరించలేదు. అది పేరు మార్చుకుంది. పాత్రలు మార్చుకుంది. మత గుర్తింపు మార్చుకుంది. కానీ ప్రజల భావజాలంలో నిలిచిన కథా శక్తి మాత్రం అదే. ఈ కోణంలో చూస్తే, భారతీయ సాహిత్య చరిత్రలో బౌద్ధం ఒక పక్కన ఉన్న అధ్యాయం కాదు. అది తరువాతి సంప్రదాయాలకు పునాది వేసిన మూల ప్రవాహం.

పేర్లు మారినా, గాథ కొనసాగింది.

గ్రంథాలు, కాలనిర్ణయం, అనువాద చరిత్ర ఆధారంగా

క్రమబద్ధమైన చారిత్రిక వివరణ.

1. భారతీయ మత సాహిత్యంలో పద్య రూపం తొలిసారిగా వ్యవస్థీకృతంగా కనిపించేది బౌద్ధ గ్రంథాలలోనే. ధమ్మపద, సుత్తనిపాత, తెరగాథ, తెరిగాథ వంటి గ్రంథాలు పాళీ భాషలో పద్యాలుగా ఉన్నాయి. ఈ గ్రంథాలు సంఘంలో ధర్మస్మరణ మరియు ప్రజా బోధన కోసం ఉపయోగించబడ్డాయని వినయ పిటకంలోని సూచనలు తెలియజేస్తాయి. పాఠ్య పరిశోధన ప్రకారం ఇవి సాధారణ శక పూర్వం 3–1 శతాబ్దాల మధ్య కాలానికి చెందినవి.

2. ఈ దశలో బౌద్ధంలో పద్యం అలంకారంగా కాదు, బోధనా సాధనంగా ఉపయోగించబడింది. తత్వాన్ని నేరుగా కాకుండా అనుభూతిగా ప్రజలకు చేరవేయడం దీని లక్ష్యం. బుద్ధుని బోధనలు కథ, ఉపమానం, గాథ రూపంలోనే ప్రచారం పొందాయి.

3. సాధారణ శకం 1–2 శతాబ్దాల నాటికి బౌద్ధ సాహిత్యం సంస్కృత భాషలోకి ప్రవేశించింది. ఈ మార్పుకు ప్రధాన ఆధారం భదంత కవి అశ్వఘోష రచనలు. బుద్ధచరితం సంస్కృతంలో రచించబడిన మొదటి ప్రముఖ బౌద్ధ మహాకావ్యంగా గుర్తించబడింది.

4. బుద్ధచరితం లో బుద్ధుడు దేవుడిగా కాక, దుఃఖాన్ని గమనించి విముక్తి మార్గాన్ని కనుగొన్న మనిషిగా చిత్రించబడతాడు.ఈ దృక్కోణం తరువాతి కాలంలో ఏర్పడిన పురాణాత్మక అవతార భావనకు భిన్నం. ఇది ప్రారంభ బౌద్ధ సాహిత్య దృక్కోణాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తుంది.

5. సాధారణ శకం 4–6 శతాబ్దాల మధ్య కాలంలో భారతదేశంలో విస్తృతంగా లభించే మత సాహిత్యం బోధిసత్వ సంప్రదాయానికే చెందింది. ప్రజ్ఞాపారమితా సూత్రాలు, అవలోకితేశ్వర, మంజుశ్రీ వంటి బోధిసత్వాలపై కేంద్రీకృతమైన గ్రంథాలు ఈ దశలోనే విస్తరించాయి. ఈ గ్రంథాలు సంస్కృతంలో రచించబడి, వెంటనే చైనీస్ మరియు టిబెటన్ భాషల్లోకి అనువదించబడ్డాయి.

6. చైనా మరియు టిబెట్ లో లభించే అనువాద గ్రంథాల కాలనిర్ణయం ఈ బోధిసత్వ సాహిత్యం సాధారణ శకం 4–6 శతాబ్దాల నాటికే పూర్తిగా వ్యవస్థీకృతమై ఉందని నిర్ధారిస్తుంది. ఇది బోధిసత్వ భావన అప్పటికే మతపరంగా, సాహిత్యపరంగా బలంగా ఉన్నదన్నదానికి పాఠ్య ఆధారం.

7. ఇదే కాలానికి చెందిన భారతదేశ వివరణల్లో బౌద్ధ మఠాలు, స్తూపాలు, భిక్షు సంఘాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. చైనా యాత్రికులైన ఫాహియన్ మరియు హ్యూన్‌సాంగ్ రచనల్లో బౌద్ధ ధర్మ వ్యవస్థ విస్తృతంగా వర్ణించబడింది. వారి వర్ణనల్లో శివ, విష్ణు లేదా దేవి ఆధారిత స్వతంత్ర మత వ్యవస్థలు స్పష్టంగా కనిపించవు.

8. సాధారణ శకం 7–8 శతాబ్దాల వరకు కూడా భారతదేశంలో బోధిసత్వ సంప్రదాయానికి బయట స్వతంత్ర మత సాహిత్య వ్యవస్థ ఉన్నదన్న స్పష్టమైన పాఠ్య ఆధారాలు లేవు.ఈ కాలంలో కూడా సాహిత్య పరంగా బౌద్ధ మూలాలే ఆధిపత్యంగా ఉన్నాయి.

9. సాధారణ శకం 9–10 శతాబ్దాల నాటికి కొన్ని పురాణ గ్రంథాల సంకలన ప్రక్రియ మొదలైనట్టు భాషా విశ్లేషణ సూచిస్తుంది. అయితే ఇవి ఇంకా స్థిరమైన మత సిద్ధాంత గ్రంథాలుగా కాక, పాత కథలు మరియు నైతిక నిర్మాణాల సంకలన దశలోనే ఉన్నాయి.

10. సాధారణ శకం 11వ శతాబ్దం తరువాత మాత్రమే హిందూ సంప్రదాయానికి చెందిన స్పష్టమైన సాహిత్య రూపాలు కనిపించడం ప్రారంభమవుతుంది. పురాణాల స్థిర రూపాలు, భక్తి కావ్యాలు, దేవాలయ కేంద్రిత కథనాలు ఈ కాలం తరువాతే విస్తృతంగా లభిస్తున్నాయి. ఈ దశలోనే బుద్ధుడిని అవతారంగా చూపించే భావన కూడా స్థిరపడుతుంది.

11. అందువల్ల చారిత్రికంగా ఒక క్రమం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

మొదట బౌద్ధ పద్య గాథలు.

తర్వాత బోధిసత్వ సాహిత్యం.

ఆ తరువాతే వాటి కథా నిర్మాణం, గుణాల భావన, కావ్య శైలి పేరు మార్చుకుని హిందూ సాహిత్య రూపంలో కనిపిస్తుంది.

12. ఇది భావజాల వాదం కాదు. గ్రంథాల కాలనిర్ణయం, భాషా రూపాంతరం, చైనా–టిబెటన్ అనువాద చరిత్ర, యాత్రికుల వర్ణనలు అన్నీ కలిసి చూపించే చారిత్రిక క్రమం.